«Gabriel Tarde on Technology, Politics, and the Crowd»: Συλλογικός τόμος για τον Γάλλο κοινωνιολόγο G. Tarde διαθέσιμος με ανοικτή πρόσβαση

Η υπηρεσία ePublishing του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης και Ηλεκτρονικού Περιεχομένου (ΕΚΤ) εγκαινιάζει τη συνεργασία της με τον Τομέα Ανθρωπιστικών, Κοινωνικών Επιστημών και Δικαίου της Σχολής Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών του Εθνικού Μετσόβειου Πολυτεχνείου με τη δημοσίευση του ebook «Gabriel Tarde on Technology, Politics, and the Crowd». Πρόκειται για ένα έργο αφιερωμένο στη σκέψη του κοινωνιολόγου Gabriel Tarde (1843-1904), που αναδεικνύει τις διαφορές του από τους σύγχρονούς του στοχαστές και την απήχηση της σκέψης του στις νεότερες κοινωνιολογικές προσεγγίσεις.

Την επιμέλεια του συλλογικού αυτού τόμου υπογράφουν ο Κωνσταντίνος Θεολόγου και ο Γεώργιος Αραμπατζής. «Αυτές οι μελέτες για το έργο του στην Ελλάδα (παρόλο που γράφηκαν στα αγγλικά) είναι μικρός φόρος τιμής και αναγνώρισης στο έργο του σπουδαίου στοχαστή», σημειώνει ο Κ. Θεολόγου, Διευθυντής του Τομέα ΑΚΕΔ, που μοιράστηκε κάποιες σκέψεις του για τον Γάλλο κοινωνιολόγο και το έργο του.

Αρχικά ο Κ. Θεολόγου υπογραμμίζει τα κεντρικά στοιχεία της σκέψης του Tarde: «Ο Gabriel Tarde (1843-1904) υπήρξε κεντρική αλλά υποτιμημένη μορφή της γαλλικής Κοινωνιολογίας του 19ου αιώνα. Μαζί με συγχρόνους του όπως ο Auguste Comte, ο Frédéric Le Play και ο Émile Durkheim, ο Tarde διακρίθηκε για την εμπειρική του αυστηρότητα και τη θεωρητική του πρωτοτυπία. Ενώ ο Comte έδινε έμφαση στον θετικισμό και ο Durkheim στα κοινωνικά γεγονότα, ο Tarde ανέδειξε τη σημασία των ατομικών ψυχολογικών διεργασιών και των διαδράσεων σε μικροεπίπεδο ως θεμελιώδεις για την κοινωνική ζωή».

Πιο συγκεκριμένα «οι σημαντικότερες θεωρητικές συνεισφορές του συνοψίζονται σε τρία έργα: Les lois de l’imitation (1890), La logique sociale (1895) και L’opposition universelle (1897)», σημειώνει. «Αυτά τα κείμενα διατυπώνουν μια γενική θεωρία της κοινωνίας που βασίζεται σε τρεις αλληλένδετες διαδικασίες: την εφεύρεση, τη μίμηση και την αντίθεση. Ο Tarde πρότεινε ότι η κοινωνική καινοτομία πηγάζει από την ατομική δημιουργικότητα (εφεύρεση), εξαπλώνεται μέσω της αναπαραγωγής (μίμηση) και διαμορφώνεται από την αντίσταση ή τη σύγκρουση (αντίθεση), προσφέροντας ένα δυναμικό πλαίσιο για την κατανόηση της πολιτισμικής μετάδοσης και της κοινωνικής αλλαγής».

Η συνεισφορά του αυτή στην κοινωνιολογική σκέψη της εποχής του δεν βρήκε την ανταπόκριση των συγχρόνων του. «Η περιθωριοποίηση του Tarde στο γαλλικό πνευματικό κατεστημένο οφειλόταν εν μέρει στην επαρχιακή καριέρα του, η οποία τον κράτησε μακριά από τα ακαδημαϊκά και πολιτικά κέντρα του Παρισιού», εξηγεί ο Κ. Θεολόγου και προσθέτει: «Επιπλέον, οι μετριοπαθείς θρησκευτικές του απόψεις και η πολιτική του αποστασιοποίηση τον έκαναν να ξεχωρίζει σε μια εποχή που χαρακτηριζόταν από ιδεολογικό εξτρεμισμό. Παρ' όλα αυτά, το εγκληματολογικό  έργο του έτυχε σημαντικής αναγνώρισης, ιδίως η κριτική του στον βιολογικό ντετερμινισμό που υποστήριζαν ο Cesare Lombroso και η ιταλική σχολή εγκληματολογίας».

Η αναγνώριση του έργου Tarde ήρθε μέσα από μια διαδικασία ετών: «Κατά το μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα, ο Ταρντ ασχολήθηκε κυρίως με την ανάπτυξη της εγκληματολογίας ή τη γέννηση της κοινωνιολογίας και σπάνια αναφερόταν στην οικονομία. Για παράδειγμα, ο Schumpeter είναι ο μόνος που αναφέρει το όνομά του μαζί με άλλους Γάλλους πρωτοπόρους της κοινωνιολογίας, χωρίς να αφιερώνει καμία αναφορά στα έργα του. Τα σπάνια άρθρα που του αφιερώθηκαν συνήθιζαν να προσθέτουν ένα συμπληρωματικό επίθετο, «ξεχασμένος κλασικός» ή «παραμελημένος», που τεκμηριώνει απολύτως τη θέση του στην ιστορία των ιδεών. Ο Θορστάιν Φέμπλεν συνέγραψε τρία άρθρα για να τον καταστρέψει, αλλά η κατάσταση της επιστημονικής έρευνας έχει αλλάξει τις τελευταίες δεκαετίες. Ο Laurent Mucchielli δημοσίευσε άρθρο με τίτλο «Tardomania» και ο Bruno Latour τον αναγνωρίζει ως πρόδρομο της «θεωρίας του δικτύου των δρώντων». Η εκ νέου ανακάλυψη του Ταρντ στον 21ο αιώνα στην κοινωνιολογία ή σε άλλες κοινωνικές επιστήμες μάς έδωσε θάρρος να του αφιερώσουμε ένα συνέδριο το 2017 (αφίσα και πρόγραμμα εδώ) και να εκδώσουμε και αυτόν τον τόμο».

Όσον αφορά τη διαδρομή που οδήγησε στη σύνδεση του ίδιου του Κ. Θεολόγου με το έργο του Γάλλου στοχαστή, ο καθηγητής σημειώνει: «Διδάσκοντας Φιλοσοφία του Πολιτισμού και της Τεχνολογίας στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και εστιάζοντας ερευνητικά στο τεχνολογικό φαινόμενο και στα καινοτομικά επιτεύγματα της κοινωνίας, αυτή η συνάντηση με το πνεύμα και το έργο του Γκαμπριέλ Ταρντ υπήρξε αναπόφευκτη. Το πρώτο κείμενο που μελέτησα και με διαφώτισε ως προς τη σκέψη του ήταν μια ομιλία του στην Κοινωνιολογική Εταιρεία του Παρισιού το 1902 με τίτλο L’ invention considérée  comme moteur pour l’ evolution sociale (Η εφεύρεση ως κινητήριος δύναμη της κοινωνικής εξέλιξης), την οποία θα χαρακτήριζα ως μάθημα περί τη θεωρία του τεχνολογικού ντετερμινισμού. Για τον Gabriel Tarde (1843-1904) η εφεύρεση είναι ο βασικός κινητήριος μοχλός της κοινωνικής εξέλιξης, λειτουργώντας ως το επίκεντρο από το οποίο εκπέμπονται καινοτομίες που, μέσω της μίμησης, διαδίδονται και μετατρέπονται σε συνήθειες ή έθιμα. Η κοινωνική αλλαγή είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης αυτών των μιμήσεων (μόδες, ιδέες, τεχνικές), που δομούν την κοινωνία σε πολύπλοκα συστήματα (γλώσσες, νόμοι, οικονομία)».

Τέλος έχουμε ένα σχόλιο του καθηγητή για τη συμβολή της θεωρίας του Tarde στην κατανόηση της επίδρασης των σύγχρονων τεχνολογιών: «Μέχρι το 1875, είχε διατυπώσει τα βασικά σημεία της κοινωνικής θεωρίας του. Οι εκλεκτικές διανοητικές και πνευματικές επιρροές του Ταρντ αγκαλιάζουν τον ορθολογισμό του Λάιμπνιτζ και του Χέγκελ, μέχρι και την πιθανολογική σκέψη του Κουρνό ή την εξελικτική κοινωνιολογία του Χέρμπερτ Σπένσερ. Αυτός ο εκλεκτικός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος με βοήθησε να κατανοήσω την αναπόδραστη επίδραση των νέων τεχνολογικών επιτευγμάτων και να την ομολογήσω στο άρθρο μου στον τύπο με τίτλο «Η εύθραυστη ισορροπία» (4.7.2025). Συνοψίζω τη θέση μου στον ισχυρισμό ότι οι τεχνολογικές πρόοδοι επιφέρουν κερδοφορία στις εταιρίες, αλλά αναδεικνύουν διακυβεύσεις για την κοινωνία και το περιβάλλον. Ο παραγνωρισμένος Γκαμπριέλ Ταρντ ισχυριζόταν ότι η εφεύρεση (invention) συνιστά τον βασικό κινητήρα της κοινωνικής αλλαγής, αγκαλιά με τη μίμηση. Ο Ταρντ αποδεχόταν τη μίμηση ως θεμέλιο των κοινωνικών δεσμών, αλλά θεωρούσε την εφεύρεση, είτε ως επινόηση είτε ως νεωτερισμό και καινοτομία, εξελικτικό παράγοντα της κοινωνίας. Η εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στην τεχνολογική πρόοδο και στην πολιτισμική ευημερία κατακρημνίζεται κάθε φορά που η κοινωνία υιοθετεί μαζικά τη μίμηση του «καινούργιου, το οποίο ενίοτε κοστίζει όσο το μέλλον μας. Το έργο του Ταρντ περί τη σημασία της μίμησης προτιθέμεθα να μεταφράσουμε στα ελληνικά αν βρεθεί εκδότης».

Η πλατφόρμα eBooks

Η πλατφόρμα eBooks είναι μία από τις τρεις πλατφόρμες της εκδοτικής υπηρεσίας ePublishing του ΕΚΤ, οι οποίες είναι αφιερωμένες στην ηλεκτρονική έκδοση και διάθεση επιστημονικών περιοδικών (eJournals), πρακτικών συνεδρίων (eProceedings) και βιβλίων ή μονογραφιών κατά τη βιβλιοθηκονομική ορολογία (eBooks).

Η υπηρεσία ePublishing αποτελεί καταλύτη στον ψηφιακό μετασχηματισμό της επιστημονικής εκδοτικής δραστηριότητας στην Ελλάδα, υιοθετώντας διεθνή πρότυπα και σύγχρονες τεχνολογίες, με στόχο την προώθηση της Ανοικτής Επιστήμης. Η υπηρεσία απευθύνεται σε έγκριτους επιστημονικούς εκδότες, ερευνητικούς και ακαδημαϊκούς φορείς της χώρας, οι οποίοι επιθυμούν να ξεκινήσουν ή να μεταφέρουν την εκδοτική τους δραστηριότητα σε ένα νέο αναβαθμισμένο ηλεκτρονικό περιβάλλον, με στόχο τη διεύρυνση του ανοικτά διαθέσιμου ψηφιακού επιστημονικού περιεχομένου που παράγεται στη χώρα.

Και οι τρεις πλατφόρμες ακολουθούν το μοντέλο της Διαμαντένιας Ανοικτής Πρόσβασης, συμβάλλοντας στην καθιέρωση του. Χωρίς οικονομικούς περιορισμούς ούτε για τους συγγραφείς, ούτε για τους αναγνώστες, διευκολύνουν την επιστημονική επικοινωνία και τη διάδοση της επιστημονικής γνώσης στη χώρα.