Η συμμόρφωση με τις Προδιαγραφές Διαλειτουργικότητας του ΕΚΤ ως προϋπόθεση για εθνικές χρηματοδοτήσεις ψηφιοποίησης στον πολιτισμό

Συνολικά 43 Πράξεις ψηφιοποίησης του νεότερου πολιτιστικού αποθέματος της χώρας ολοκληρώθηκαν με χρηματοδότηση από την Πρόσκληση 118 «Δημιουργία, Aνάδειξη και Aξιοποίηση Ψηφιακού Πολιτιστικού Αποθέματος» του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Ανταγωνιστικότητα Επιχειρηματικότητα Καινοτομία 2014-2020» του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, και παράλληλα διέθεσαν το παραγόμενο ψηφιακό υλικό στον Εθνικό Συσσωρευτή Πολιτιστικών Δεδομένων SearchCulture.gr του ΕΚΤ. 

Με αφορμή και την ένταξη των νέων συλλογών, το ΕΚΤ δημοσιεύει μία Απολογιστική Έκθεση με ποσοτικά και ποιοτικά δεδομένα, των διαδικασιών ελέγχου και ένταξης των συλλογών στο SearchCulture.gr και την ευρωπαϊκή πλατφόρμα Europeana. Οι διαδικασίες ένταξης των Πράξεων της Π118 συγκροτούν μία καλή πρακτική σε εθνικό επίπεδο που διασφαλίζουν την ποιότητα και τη μακροχρόνια διαθεσιμότητα των δημοσίων επενδύσεων στην ψηφιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς. 

Στόχος της πρόσκλησης ήταν να αυξηθεί σημαντικά η ψηφιοποίηση και η επιστημονική τεκμηρίωση των κινητών και ακίνητων μνημείων της χώρας, με έμφαση στη νεότερη πολιτιστική κληρονομιά από το 1830 και μετά, η ανάπτυξη ψηφιακών αποθετηρίων, καθώς και η ανάπτυξη και διάθεση σχετικών ηλεκτρονικών υπηρεσιών στο κοινό, όπως εικονικές διαδρομές και περιηγήσεις.

Ανάμεσα στα απαιτούμενα της Πρόσκλησης ήταν η συμμόρφωση των Πράξεων με τις Προδιαγραφές Διαλειτουργικότητας που έχει εκδώσει το ΕΚΤ, ο έλεγχος αυτής από το ΕΚΤ και η ένταξη του ψηφιοποιημένου υλικού στον Εθνικό Συσσωρευτή,  ώστε αυτό να είναι αναζητήσιμο από ένα σημείο. 

Υλοποιήθηκαν 43 Πράξεις συνολικά, από τις οποίες προέκυψαν ψηφιακά τεκμήρια, εκ των οποίων 333.479 εντάχθηκαν στον Εθνικό Συσσωρευτή στο διάστημα 2023-2025. Χάρη σε αυτά, τα συνολικά τεκμήρια στο SearchCulture.gr ξεπέρασαν το 1 εκατομμύριο. Η συμβολή της Πρόσκλησης ήταν καθοριστική στην επαύξηση του ψηφιακά διαθέσιμου, ποιοτικού και διαλειτουργικού περιεχομένου, ιδίως της νεότερης πολιτιστικής μας κληρονομιάς.

Οι Προδιαγραφές Διαλειτουργικότητας του ΕΚΤ 

Οι Προδιαγραφές που δημοσιεύει και επικαιροποιεί το προσωπικό του ΕΚΤ συμπυκνώνουν τη διεθνή εμπειρία, τα πρότυπα και τις καλές πρακτικές που οφείλουν να υιοθετούν τα συστήματα διάθεσης περιεχομένου των φορέων, τα μεταδεδομένα και τα ψηφιακά αρχεία, προκειμένου να διατίθενται με πρότυπο τρόπο και τρόπο συμβατό με τον Εθνικό Συσσωρευτή και τη Europeana εξασφαλίζοντας τεχνική, σημασιολογική και νομική διαλειτουργικότητα  με αυτά. Καλύπτουν θέματα όπως τα μοντέλα διαλειτουργικότητας για μεταδεδομένα, τη χρήση των ανοικτών αδειών χρήσης, την απαιτούμενη ανάλυση των ψηφιακών αρχείων και τους αποδεκτούς μορφότυπους των ψηφιακών αρχείων.

Η υιοθέτηση των Βασικών Προδιαγραφών του ΕΚΤ καθιστά το ψηφιακό περιεχόμενο των φορέων πρότυπο, ανοικτό, ποιοτικό, και διαλειτουργικό. Mέσα από την υιοθέτηση κοινών προδιαγραφών σε εθνικό επίπεδο, στόχος του ΕΚΤ είναι να υιοθετηθεί μία κοινή στρατηγική σε θέματα ποιότητας, προβολής και επανάχρησης του ψηφιακού πολιτιστικού μας αποθέματος με όρους μακροχρόνιας βιωσιμότητας των δημοσίων επενδύσεων στην ψηφιοποίηση, να διασφαλιστεί η ευρεία διάχυση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς στο διαδίκτυο, στην Ελλάδα και διεθνώς, και η συγκρότηση ενός ενιαίου δημόσιου ψηφιακού πολιτιστικού χώρου ιδιαίτερα ωφέλιμου για την έρευνα, την εκπαίδευση και τη δημιουργική επανάχρηση.

Υποχρεώσεις Δικαιούχων και ΕΚΤ

Στο πλαίσιο της Πρόσκλησης 118 οι υποχρεώσεις των Δυνητικών Δικαιούχων απέναντι στο ΕΚΤ ήταν να διαθέσουν τα μεταδεδομένα και τα αρχεία προεπισκόπησης των ψηφιακών τεκμηρίων της συλλογής στον Εθνικό Συσσωρευτή Ψηφιακών Πολιτιστικών Δεδομένων του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης και Ηλεκτρονικού Περιεχομένου και τη Europeana  και να συμμορφωθούν με τις βασικές προδιαγραφές διαλειτουργικότητας του ΕΚΤ. 

Αντίστοιχα, οι υποχρεώσεις του ΕΚΤ απέναντι στους Δικαιούχους ήταν ο έλεγχος συμμόρφωσης των συστημάτων διάθεσης ψηφιακού περιεχομένου και των προς διάθεση μεταδεδομένων και ψηφιακών αρχείων της συλλογής με τις Βασικές Προδιαγραφές Διαλειτουργικότητας, η παραγωγή αναφορών του ελέγχου προς τη Διαχειριστική Αρχή και το Δικαιούχο, η υποστήριξη των φορέων με παροχή τεχνογνωσίας, συμβουλευτικών υπηρεσιών και απομακρυσμένης υποστήριξης για θέματα συμμόρφωσης με τις προδιαγραφές, η διενέργεια όλων των απαραίτητων ενεργειών για την ένταξη των μεταδεδομένων και των αρχείων προεπισκόπησης της συλλογής στον Εθνικό Συσσωρευτή Ψηφιακών Πολιτιστικών Δεδομένων και στη Europeana.

«Ο Αδαής και ο Παράφρων», Karol Jarek, 2016, Ψηφιακές συλλογές Ιδρύματος Μιχάλη Κακογιάννη, CC BY-NC-ND 4.0 GR
https://www.searchculture.gr/aggregator/edm/Dig_Cacoyannis/000189-phk0064e

Ενιαία Αναζήτηση και Ασφαλής Διαφύλαξη

Στο πλαίσιο της ένταξης των συλλογών στο SearchCulture.gr και με βασικό στόχο τη σημασιολογική ενοποίηση των τεκμηρίων και την παροχή ενιαίας αναζήτησης, η ομάδα του ΕΚΤ εργάζεται για την οργάνωση και τον εμπλουτισμό του περιεχομένου των φορέων, ώστε το σύνολο των δεδομένων να μιλούν την ίδια ψηφιακή γλώσσα. Με τη χρήση κοινών λεξιλογίων και προτύπων περιγραφής για πρόσωπα, τόπους, τύπους αντικειμένων, θεματικές ενότητες και ιστορικές περιόδους, το ΕΚΤ ευθυγραμμίζει και διασυνδέει τις περιγραφές των τεκμηρίων, δημιουργώντας ένα συνεκτικό σημασιολογικό πλαίσιο για την ενιαία αξιοποίησή τους. Η σημασιολογική αυτή οργάνωση και ο εμπλουτισμός των μεταδεδομένων είναι αυτό που καθιστά δυνατή την παροχή προηγμένων λειτουργιών αναζήτησης και πλοήγησης, όπως συνδυαστικά φίλτρα και επιμερισμό αποτελεσμάτων, μέσω δυναμικών λιστών, προβολή τεκμηρίων σε διαδραστικό χάρτη, εξειδικευμένη αναζήτηση με βάση τα πρόσωπα. Παράλληλα μας επιτρέπει τη διασύνδεση των τεκμηρίων, την ανακάλυψη συσχετίσεων μεταξύ αυτών και συνεπώς τη συγκρότηση ψηφιακών αφηγήσεων, θεματικών εκθέσεων και προσωπογραφιών.

Διασπορά των τεκμηρίων της Π118 στον διαδραστικό χάρτη του SearchCulture.gr

Εξίσου σημαντικός είναι ο ρόλος του ΕΚΤ στη διασφάλιση της μακροχρόνιας πρόσβασης στο εθνικό ψηφιακό απόθεμα. Τα ψηφιακά αρχεία των συλλογών που εντάσσονται στο SearchCulture.gr αποθηκεύονται στις υποδομές του ΕΚΤ, ώστε να παραμένουν ασφαλή και διαθέσιμα στο μέλλον, ακόμη και στην περίπτωση που οι πλατφόρμες των φορέων πάψουν να λειτουργούν. Με αυτόν τον τρόπο διασφαλίζεται ότι τα τεκμήρια που δημιουργήθηκαν με δημόσια χρηματοδότηση θα συνεχίσουν να είναι ανοικτά και αξιοποιήσιμα προς όφελος της εκπαίδευσης, της έρευνας και της κοινωνίας.

Το περιεχόμενο των συλλογών

Οι συλλογές της Πρόσκλησης 118, καλύπτουν την πολιτιστική και ιστορική διαδρομή της Ελλάδας από τα μέσα του 19ου αιώνα έως σήμερα. Συλλογές από τη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη – Μουσείο Ληξουρίου Ιακωβάτειος, τη Λαϊκή Βιβλιοθήκη Καλαμάτας, την Εταιρία Ηπειρωτικών Μελετών, το Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών – Ίδρυμα Βούρου-Ευταξία, του Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα, της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Δήμου Χανίων και το Ίδρυμα Ελευθερίου Βενιζέλου αναδεικνύουν κρίσιμες πτυχές της τοπικής ιστορίας. Το Μουσείο Ολοκαυτώματος Καλαβρύτων και το Εβραϊκό Μουσείο φωτίζουν τη Γερμανική Κατοχή και το Ολοκαύτωμα, ενώ τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας παρουσιάζουν το αντιδικτατορικό κίνημα.

Ακολουθούν σημαντικά αρχεία πολιτικών προσωπικοτήτων, όπως το Πολιτιστικό και Ιστορικό Αρχείο Οικογένειας Πετραλιά, και πλούσιο ναυτικό υλικό από το Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη, συμπεριλαμβανομένου του αρχείου του Μιχάλη Τσάγγαρη. Θεματικά αρχεία οργανισμών και φορέων, όπως της Διώρυγας Κορίνθου Α.Ε., της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης – HELEXPO και του Ολυμπιακού Μουσείου, συμπληρώνουν το ιστορικό εύρος.

Ο λαϊκός πολιτισμός εκπροσωπείται από συλλογές του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας και του Κέντρου Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων της Ακαδημίας Αθηνών, του Λαογραφικού και Εθνολογικού Μουσείου Μάνου και Αναστασίας Φαλτάιτς, του Λυκείου των Ελληνίδων – Παράρτημα Ναούσης, του Ευρωπαϊκού Μουσείου Άρτου, του Διαδραστικού Αγροτικού Λαογραφικού Μουσείου Βαρνάβα και του Ψηφιακού Αρχείου Μουσικού Πολιτισμού του Πανεπιστημίου Αιγαίου.

Στις επιστημονικές και τεχνολογικές συλλογές περιλαμβάνονται το Μουσείο Ιατρικής Πανεπιστημίου Κρήτης, το Μουσείο Κ. Καραθεοδωρή, το Μουσείο Βιομηχανικής Κληρονομιάς / Νόεσις και το Μουσείο Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας Κώστα Κοτσανά. Οι θρησκευτικές συλλογές προέρχονται από τις Ιερές Μητροπόλεις Θεσσαλονίκης, Ιωαννίνων, Ρόδου και Σύρου, καθώς και από την Ιερά Μεγίστη Μονή Βατοπαιδίου.

Οι παραστατικές τέχνες εκπροσωπούνται από τις ψηφιακές συλλογές του Εθνικού Θεάτρου, του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος (σε επεξεργασία), του Θεσσαλικού Θεάτρου και του Ελληνικού Φεστιβάλ / Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου. Η σύγχρονη τέχνη προβάλλεται μέσω του Momus, της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών, της Συλλογής Σπύρου Παπαλουκά του Ιδρύματος Θεοχαράκη, του Μουσείου Νεοελληνικής Τέχνης του Δήμου Ρόδου και των Αρχείων Ιστορίας και Τέχνης του Τελλογλείου Ιδρύματος.

Τέλος, το Αρχείο Μιχάλη Κακογιάννη και το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη περιλαμβάνουν προσωπικά και καλλιτεχνικά τεκμήρια των δημιουργών, ενώ η σύγχρονη ελληνική μουσική εκπροσωπείται από τα αρχεία του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής και τις συλλογές του Οργανισμού Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης.

«Λιμάνι», Κούλα Μαραγκοπούλου, Ψηφιακή Συλλογή Μουσείου Νεοελληνικής Τέχνης Δήμου Ρόδου, Public Domain CC0
https://www.searchculture.gr/aggregator/edm/TehnisRodou/000188-8cbced46-ddb0-4b95-a6cb-cc294711dca9

Αποτελέσματα

Η ολοκλήρωση των 43 Πράξεων της Πρόσκλησης 118 συνέβαλε ουσιαστικά στον εμπλουτισμό του διαθέσιμου ψηφιακού πολιτιστικού αποθέματος της χώρας. Η συμμόρφωση με τις Προδιαγραφές Διαλειτουργικότητας του ΕΚΤ διασφαλίζει ότι το παραγόμενο περιεχόμενο είναι προσβάσιμο, διαλειτουργικό και υψηλής ποιότητας, ενισχύοντας τη δυνατότητα περαιτέρω αξιοποίησής του.

Η στενή συνεργασία με τους φορείς-δικαιούχους και τους τεχνικούς αναδόχους, οι οποίοι σε μεγάλο βαθμό είχαν την ευθύνη για την υλοποίηση των ψηφιακών αποθετηρίων, συνέβαλε καθοριστικά στη βελτίωση της γνώσης και της εμπειρίας όλων των εμπλεκόμενων στην ψηφιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Τέλος, παρότι παρατηρείται συνολικά αύξηση του δημόσια προσβάσιμου ψηφιακού υλικού, συμπεριλαμβανομένου υλικού που εξακολουθεί να υπόκειται σε καθεστώς πνευματικής ιδιοκτησίας, οι φορείς επιλέγουν σε μεγάλο βαθμό κλειστές άδειες Creative Commons, απαγορεύουν τα παράγωγα έργα και τις εμπορικές χρήσεις, ακόμη και για υλικό που ανήκει στο δημόσιο κτήμα ή του οποίου τα πνευματικά δικαιώματα έχουν λήξει. Στο πλαίσιο μελλοντικών προσκλήσεων, συστήνεται η ένταξη της υποχρέωσης της διάθεσης του ψηφιακού περιεχομένου για επανάχρηση με τους ελάχιστους δυνατούς περιορισμούς ή χωρίς κανένα περιορισμό, εφόσον το υλικό ψηφιοποιείται με δημόσια χρηματοδότηση και ανήκει στο δημόσιο κτήμα, ώστε να διασφαλίζεται η πλήρης αξιοποίησή του από ενδιαφερόμενες κοινότητες επανάχρησης.

Τα παραπάνω καταδεικνύουν τη σημασία της υποχρέωσης συμμόρφωσης με τις Προδιαγραφές του ΕΚΤ στις προσκλήσεις χρηματοδότησης έργων ψηφιοποίησης του πολιτιστικού αποθέματος, καθώς και της στενής συνεργασίας μεταξύ ΕΚΤ και αρμόδιων διαχειριστικών αρχών για τη διαπίστευση της διαδικασίας.

Οι έλεγχοι και η ένταξη των ψηφιακών συλλογών των 43 Πράξεων ολοκληρώθηκαν με επιτυχία και χωρίς σοβαρές δυσκολίες, χάρη στη στενή και ουσιαστική συνεργασία μεταξύ της ομάδας ανάπτυξης του Εθνικού Συσσωρευτή και της Μονάδας Β4 «Παρακολούθησης και Διαχείρισης πράξεων με απαιτήσεις διαχείρισης μεγάλου όγκου δεδομένων και πράξεων ΤΠΕ καθώς και ανάπτυξης εργαλείων πληροφορικής» της ΕΥΔ ΕΠΑΝΕΚ, δημιουργώντας ένα παράδειγμα καλής πρακτικής για τον μελλοντικό σχεδιασμό προσκλήσεων χρηματοδότησης για την ψηφιοποίηση του πολιτιστικού μας αποθέματος.