Ερευνητικές Υποδομές

Ερευνητικές eΥποδομές: ένα δημόσιο αγαθό με προστιθέμενη αξία στην οικονομία της γνώσης

Οι ηλεκτρονικές ερευνητικές e υποδομές (RIs,research e-infrustructures) διαδραματίζουν όλο και πιο σημαντικό ρόλο στην προώθηση της γνώσης και τεχνολογίας. Είναι ένα καίριο εργαλείο που καθιστά δυνατή τη συνεργασία ποικίλων φορέων στην εξεύρεση λύσεων για τα προβληματα που αντιμετωπίζουν οι σύγχρονες κοινωνίες και υποστηρίζει τη διαμόρφωση επιστημονικών κοινοτήτων. Δημιουργούν ένα περιβάλλον έρευνας στο οποίο όλοι οι επιστήμονες έχουν πρόσβαση σε μοναδικές αναδιανεμενόμενες λειτουργίες όπως δεδομένα, διεθνικές πρωτοβουλίες, εργαλεία επικοινωνίας και software, ανεξάρτητα της γεωγραφικής τους θέσης. Έτσι οι ερευνητικές υποδομές βρίσκονται στο κέντρο του δέντρου της γνώσης, της εκπαίδευσης και της καινοτομίας. Η νέα γνώση και κατά επέκταση η καινοτομία μπορεί να προκύψει μόνο από προσβάσιμες και υψηλής ποιότητας ερευνητικές υποδομές: για παράδειγμα, τράπεζες δεδομένων γεωχωρικών, παρατηρητήρια των περιβαλλοντικών συνθηκών, εικονικά συστήματα κ.α.  

Η αναγκαιότητα για ελεύθερη πρόσβαση σε ερευνητικές ηλεκτρονικές υποδομές με συσσωρευμένο αξιόπιστο επιστημονικό περιεχόμενο και δεδομένα αποτυπώνεται όλο και πιο έντονα τα τελευταία χρόνια στις διεθνείς πολιτικές για την έρευνα.

Ο όρος "ερευνητική e-Υποδομή" περιλαμβάνει το σύνολο των λειτουργιών, ψηφιακών πηγών και υπηρεσιών μοναδικής φύσεως, όπως έχουν προσδιοριστεί από πανευρωπαικές ερευνητικές κοινότητες, ώστε να διασφαλίζουν την ποιότητα της ερευνητικής διαδικασίας σε όλους τους επιστημονικούς τομείς. Οι ερευνητικές e-Υποδομές προάγουν τη γνώση και την καινοτομία και διασφαλίζουν πρόσβαση σε πλούτο δομημένων ψηφιακών πηγών, συλλογές ερευνητικών δεδομένων, εξειδικευμένες υπηρεσίες, πληροφοριακές υποδομές μεγάλης κλίμακας και εικονοποιημένες εφαρμογές υψηλής απόδοσης.

Το CERN, το μεγαλύτερο μοριακό εργαστήριο παγκοσμίως, το European Mouse Mutant Archive, ένα τεράστιο αποθετήριο για την επιστημόνικη κοινότητα της βιολογίας και το GÉANT ένα δίκτυο υψηλών ταχυτήτων είναι μερικά παραδείγματα ερευνητικών eYποδομών.

Ο χάρτης της ΕΕ για τις ερευνητικές e-υποδομές είναι ο βασικός άξονας για την αξιοποίηση των Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνιών σε όλη την αλυσίδα της επιστημονικής δραστηριότητας και της ακαδημαϊκής επικοινωνίας. Οι e-υποδομές σήμερα προσδιορίζονται ώς δημόσιο αγαθό και συστατικό των οικονομιών κλίμακας ενώ κατευθύνουν τις πολιτικές για την παιδεία και την έρευνα. Σε αυτό το πλαίσιο σχεδιάστηκε και υλοποιείται το Εθνικό Πληροφοριακό Σύστημα Έρευνας και Τεχνολογίας (ΕΠΣΕΤ).

Αναπτυξιακές κατευθύνσεις των eYποδομών

Συνοπτικά, οι αναπτυξιακές κατευθύνσεις των ερευνητικών e-υποδομών σε ευρωπαϊκό επίπεδο θέτουν τις εξής προτεραιότητες:
• Διασφάλιση του δικαιώματος όλων των πολιτών για ελεύθερη πρόσβαση στη γνώση.
• Ανάπτυξη ηλεκτρονικών υποδομών ευρωπαϊκής κλίμακας που παρέχουν πρόσβαση σε ψηφιοποιημένο επιστημονικό, πολιτιστικό και εκπαιδευτικό περιεχόμενο.
• Επίλυση σύγχρονων ζητημάτων που αφορούν τα πνευματικά δικαιώματα, την αξιόπιστη καταγραφή της ερευνητικής δραστηριότητας, τη διαχείριση και διάθεση των πρωτογενών ερευνητικών δεδομένων (datasets), τη μακροχρόνια διατήρηση του περιεχομένου, τη δημιουργία εικονικού περιβάλλοντος  για ερευνητικές συνεργασίες (virtual research environments),  κ.ά.
• Ανάπτυξη πρωτοποριακών υπηρεσιών που βελτιώνουν την ποιότητα της ερευνητικής και εκπαιδευτικής δραστηριότητας και υποστηρίζουν συνεργατικά ερευνητικά δίκτυα.
• Ενοποίηση των ερευνητικών δραστηριοτήτων της ΕΕ για τη δημιουργία ενός "Ενιαίου Χώρου Έρευνας" που θα επιτευχθεί με τη συνεργασία και διασύνδεση των σημερινών ευρωπαϊκών κέντρων αριστείας στην έρευνα.

Εθνικό Πληροφοριακό Σύστημα Έρευνας και Τεχνολογίας 

Σε εθνικό επίπεδο, οι παραπάνω πολιτικές αποκτούν πνοή μέσω του ΕΠΣΕΤ  και αντλούν τους πόρους για την υλοποίησή τους από το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα "Ψηφιακή Σύγκλιση".  Με απώτερο στόχο την ανάπτυξη της Εθνικής Υποδομής που διασυνδέεται με τις αντίστοιχες ευρωπαϊκές ερευνητικές υποδομές, το ΕΠΣΕΤ ανταποκρίνεται στις συνεχώς διευρυνόμενες απαιτήσεις και τεχνολογικές αλλαγές (π.χ. ευρυζωνικότητα, τεχνολογική σύγκλιση, σύγχρονα πληροφοριακά συστήματα), αλλά και σε ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο κοινωνικό-οικονομικό περιβάλλον.

Το ΕΠΣΕΤ αναπτύσσεται με σαφή ευρωπαϊκό προσανατολισμό και προστιθέμενη αξία σε ότι αφορά την πρόσβαση σε περιεχόμενο, δεδομένα και υπηρεσίες, ακολουθώντας τους διεθνείς δείκτες επίδοσης και αναπτύσσοντας ολοκληρωμένες δράσεις σε κεντρικά ζητήματα του τριγώνου της γνώσης: έρευνα, εκπαίδευση, καινοτομία. Αντιμετωπίζεται έτσι το πρωταρχικό, σήμερα, ζητούμενο της συγκέντρωσης και διάθεσης επιστημονικού και πολιτιστικού περιεχομένου. Η ελεύθερη διάθεση αυτού του περιεχομένου, σε συνδυασμό με υπηρεσίες δικτύωσης μεταξύ των ερευνητών, αποτελεί την "καρδιά" της ευρωπαϊκής πολιτικής για την Κοινωνία της Γνώσης.